Hình tượng “Xà” trong võ cổ truyền Bình Định

Ở một số môn phái võ, trong hệ thống bộ quyền pháp thường mô phỏng “thần”, “hình” các loài động vật, trong đó có rắn (xà) - đặc tính mềm mại, linh hoạt, ra đòn với uy lực mạnh mẽ, hạ đối thủ với tốc độ nhanh chóng. Miền đất Võ đến nay vẫn còn lưu giữ những thế võ rắn độc đáo.

Xà quyền trong võ cổ truyền

Theo lời lão võ sư Trần Văn Đẩu (SN 1948, dòng võ An Vinh), Xà quyền thường dùng để đối phó với những kẻ địch to lớn, dũng mãnh. Do đó phải biết phối hợp toàn bộ cơ thể (đầu, thân, eo, vai, chân, tay) thành một thể, phân ra từng bộ để luyện tập, thế nào là tay xà, thân xà, chân xà và luyện kết hợp toàn bộ.

Xà quyền là bài quyền ở cấp cao, có kỹ thuật đặc biệt, mang đặc trưng riêng. Người tập luyện cần phải hiểu rõ tường tận, lúc dùng 4 ngón để đâm, úp, có khi ngửa, lúc dùng 2 ngón để điểm và 1 ngón để đánh huyệt kín; còn cánh tay thì uyển chuyển gạt cuốn, bung bật lên xuống, qua lại; tay xà khi mềm, khi cứng, thường sử dụng để niêm, áp, đè, xỉa, đâm bằng kỹ thuật của các đầu ngón tay.

Thân xà tính từ đầu vai xuống dưới lưng eo phải mềm dẻo, linh hoạt; khi mài người qua lại, khi nghiêng, khi đảo, khi mọc, khi hụp liền lạc như một sợi dây. Sự chuyển động của thân xà trong tư thế “tĩnh” là một phép vận chuyển nội lực bên trong để điều khiển, phân bổ cho toàn cơ thể. Thân xà khi động thì linh hoạt mài, nép, trụt để tránh né đòn địch, đạt được sự an toàn nhất.

Trong Xà quyền, chân xà di chuyển trên mặt đất là những bước đặc biệt, thường dùng thế “ngọa mã” nằm nghiêng vai của các tấn đinh, hoặc tấn chéo. Chân xà khi di chuyển tránh né thì kết hợp với thân và tay, khi tấn công thì dùng để kê, lót, niêm, ngáng chân địch, nhưng công dụng chính là để quét ngựa, kẹp, khóa bẻ gãy chân địch, khi ta lăn lộn dưới đất.

Lão võ sư Trần Văn Đẩu có viết lời thiệu về Xà quyền với 8 câu tương ứng với 8 thế võ rắn vận dụng chiến đấu đặc sắc: Độc xà xuất động/ Bạch xà quyển địa/ Xà vương lộng nguyệt/ Song xà tiềm phục/ Kim xà lộng vĩ/ Trường xà vượt thủy/ Hoàng xà tảo địa/ Kim xà quy sơn. (Một rắn rời hang/ rắn trắng cuốn đất/ rắn chúa nhìn trăng/ hai rắn mai phục/ rắn vàng lộng đuôi/ rắn dài rẽ nước/ rắn vàng quét đất/ rắn vàng về núi).

Trong bài Xà quyền mà cố võ sư Đinh Văn Tuấn truyền lại cho học trò có những động tác con rắn đang trườn, đớp, quấn con mồi, giả vờ bỏ chạy rồi quay lại tấn công, thể hiện sự tinh ranh của loài vật này. Tuy nhiên, đây chủ yếu là những thế phòng thủ, không dùng để tấn công đối phương. - Trong ảnh: Võ sư Hồ Xuân Ảnh thể hiện bài Xà quyền. Ảnh: K.VY

Truyền nhân xà quyền

An Vinh, làng võ lừng danh đất Bình Định xưa, là nơi phát tích, nuôi nấng những dòng võ cũng như nhiều võ sư danh tiếng. Tại đây, cố võ sư Đinh Văn Tuấn được thọ giáo 3 vị võ sư nổi danh là võ sư Đinh Hề (tức Hương Kiểm Mỹ, là em ruột ông nội của võ sư Đinh Văn Tuấn); võ sư Hồ Ngạnh ở Thuận Truyền và võ sư Ấm Hổ, ở An Thái (TX An Nhơn).

Được 3 người thầy giỏi tận tâm truyền dạy, võ thuật của Đinh Văn Tuấn rất điêu luyện. Nhưng võ sư Tuấn chỉ âm thầm dạy võ cho những đệ tử thân tín nhất mà ông tin tưởng. Trong đó, võ sư Nguyễn Thanh Vũ (hiện là Chủ tịch Hội Võ thuật TP Quy Nhơn) là học trò được cố võ sư chỉ dạy bài Xà quyền. Đến nay, bài quyền này cũng được võ sư Nguyễn Thanh Vũ trao truyền lại duy nhất cho học trò Hồ Xuân Ảnh (Nhơn Tân, TX An Nhơn).

Theo chia sẻ của võ sư Hồ Xuân Ảnh, để tập được bài Xà quyền, người luyện phải có nền tảng, trình độ võ thuật nhất định. Đây là bài võ mô phòng hình thái con rắn, nằm dưới đất với các động tác trườn, quấn, vồ mồi, được ứng dụng khi trói, vật đối thủ, phá trụ, có đặc điểm lấy nhu thắng cương. Quá trình luyện tập mất nhiều thời gian để luyện khí và cơ, cơ thể phải dẻo, khỏe. Trước khi truyền dạy, các võ sư lựa chọn kỹ càng những đệ tử có cơ thể phù hợp với đặc điểm của bài võ, đặc biệt là phải có đạo đức tốt.

Muốn tập một bài quyền đúng mức, thể nhập bài quyền vào thân tâm, trước hết phải bình tâm, không nóng vội trước nhiều kỹ thuật, chiêu thức. Tập từ cái đơn giản, bình thường, tập từng thế một, lặp đi lặp lại nhiều lần, đưa dần kỹ thuật lên mức cao. Cơ sở quan trọng nhất để tập bài võ này là luyện quyền phải gắn với luyện khí, luyện cơ. Tập quyền càng lâu, công lực càng thâm hậu, phát huy được đặc thù của quyền và sự ảo diệu của đòn thế.

Võ sư Hồ Xuân Ảnh cho biết: Thời gian đầu, tôi phải tập cầm bình nước 20 lít để luyện cơ tay. Bản thân tôi khi tập bài này mất khoảng 3 - 5 năm mới thuần thục. Theo lời dạy của thầy, tập võ không phải luyện theo kiểu độc chiêu mà “minh minh chi trung”, tức là địch thủ sao thì mình đánh cũng được. Trong quá trình tập, tôi cũng tìm hiểu về tập tính và các đặc điểm của con rắn để thực hiện động tác sao cho giống nhất.

Từ năm 2015 - 2018, sau khi hoàn thiện và thành thục bài Xà quyền, võ sư Hồ Xuân Ảnh đăng ký thi đấu tại Giải võ cổ truyền các võ đường Bình Định tranh cúp Hoàng đế Quang Trung, đều giành HCV. Đến năm 2018, võ sư Hồ Xuân Ảnh được góp mặt vào đoàn Bình Định tham gia nội dung quyền thuật tại Liên hoan tinh hoa Võ Việt quốc tế lần thứ I, diễn ra tại TP Nha Trang, cũng giành HCV. Gần đây, với bài Xà quyền, học trò của anh là Nguyễn Lộc (SN 1995) đoạt HCV tại Giải võ cổ truyền các võ đường Bình Định tranh cúp Hoàng đế Quang Trung năm 2023.  

Biến hóa với xà mâu trượng

Quyền An Vinh còn phải kể đến gia phái võ sư Mười Đậu ở Trường Úc (Tuy Phước). Võ sư Mười Đậu là bạn với võ sư Hương Mục Ngạc và võ sư Năm Nghĩa từ cuối thế kỷ XIX, đã truyền dạy cho Xã Hào (tên thật là Trần Trọng) - nổi tiếng ở vùng Tuy Phước giữa thế kỷ XX. Về sau người con trai thứ ba của cụ Trần Trọng là võ sư Minh Tinh phụ trách võ đường Xã Hào, chuyên dạy quyền, roi, kiếm (độc kiếm), đặc biệt coi trọng bộ tay (ngũ hành pháp) và bộ ngựa (bát quái pháp).

Xà mâu trượng là một trong những bài quyền được võ đường Phan Thọ giữ gìn và truyền lại cho người có đủ đam mê. Trong ảnh: Võ sư Phan Thanh Hòa thể hiện bài Xà mâu trượng do cố võ sư Phan Đức truyền dạy lại. Ảnh: K.VY

Bộ 8 bài quyền tương ứng với 8 con vật được cố võ sư Minh Tinh giới thiệu trong cuốn sách Miền đất Võ, đó là: Huỳnh long quyền, Thanh xà quyền, Hồng hổ quyền, Hạc quyền, Kim kê quyền, Hắc hầu quyền, Phụng hoàng quyền, Nhạn quyền. Trong đó, bài Xà quyền có lời thiệu như sau: Thanh xà đảo mã/ Tả tảo tung phong/ Cường long xuất hải/ Tấn đả song khai/ Ngọc trản ngân đài/ Hắc ngưu khai giác/ Hồi mã tướng quân/ Chuyển thân nghịch cước (Dịch nghĩa: Rắn xanh trả ngựa/ Quét hướng trái tung gió/ Rồng dữ ra biển/ Tiến đánh hai lần/ Chén ngọc đài bạc/ Trâu đen mở sừng/ Tướng quân thúc ngựa về/ Chuyển mình đá ngược).

Nằm trong bộ thập bát ban binh khí của nhà Tây Sơn, Xà mâu trượng là một trong những bài võ nổi tiếng mà sinh thời võ sư Phan Thọ là người lưu giữ. Cách biến những công cụ của nhà nông thành vũ khí trong chiến đấu được đúc kết thành những bài binh khí, đi qua thời kỳ bảo vệ dân làng, chống giặc ngoài xâm.

Võ sư Phan Thanh Hòa được chưởng môn đời thứ hai của võ đường Phan Thọ là cố võ sư Phan Đức truyền lại bài võ này. Võ sư Phan Thanh Hòa chia sẻ: Xà mâu trượng có nhiều động tác lắt léo, ảo diệu như hai con rắn đang bò qua cây. Xà mâu trượng được làm từ cây tre mà người lớn tuổi dùng làm gậy chống, nhưng khi cần phòng vệ thì ra đòn rất hiệu quả.

Ngoài ra, còn có một số bài võ không mang tên “xà” nhưng cũng có các câu thiệu mang thế đánh của “xà” như: Hồi tả tọa, bạch xà lang lộ (Ngọc trản quyền); Bạt hình xà tự (Thần đồng quyền); Bạch xà lai ngọa địa (Đồng nhi quyền); Vân tôn tam tảo hổ xà thành (Lão mai quyền)…